Sú hugmynd að visindamenn hafi alltaf rétt fyrir sér virðist vera nokkuð almenn. En þeir geta vel haft rangt fyrir sér, eins og dæmin sanna. Til dæmis má nefna að vísindamenn töldu á tímabili að atómið væri ódeilanlegt, það væri smæsta efniseindin, en nú hefur komið á daginn að svo er ekki¹. Einnig má nefna René Blondlot, en hann var virtur eðlisfræðingur við Nancy-háskólann í Frakklandi. René taldi sig hafa uppgötvað það sem hann kallaði N-geisla, en hann taldi að þeir væru tegund af geislum af svipuðum toga og röntgengeislar. Þegar fleiri fóru að rannsaka málið kom í ljós, að René hafði rangt fyrir sér, hann hafði gert þau mistök að nota ekki tæki við mælingar, heldur fylgdist hann með - eða þá aðstoðarmenn hans².

Nú má alls ekki hugsa sem svo að best sé að nota tæki, og þá séu vandamálin fyrir bí. Tæki geta bilað án þess að eftir sé tekið, og þeir sem nota þau geta notað þau vitlaust. Jafnvel þó um afar góð tæki sé að ræða og færa einstaklinga.

Segulómmynd (e. MRI) af mannsheila - Mynd fengin á Wikipedia Commons.

Stundum mætti líka ætla af hugmyndum fólks, að vísindi séu laus við túlkun. Höfundur þekkir þessa hugmynd vel, hann stóð lengi í þessari trú. Vísindi eru ekki laus við túlkun. Svo til öll gögn, ef ekki öll, sem aflað er með vísindalegum hætti þarf að túlka svo fáist einhver merking úr þeim. Sem dæmi má nefna að nú til dags eru teknar segulómmyndir af höfði fólks til að greina sjúkdóma eða kvilla. Segulómmyndirnar sjálfar sýna ekki mikið; sneið af höfðinu þar sem deplar eru misdökkir eða -ljósir eftir því hvernig höfuðið og heilinn eru mótuð. Svona myndir eru líka teknar í vísindaskyni og þær þarf að túlka. Hvað merkir til dæmis stór svartur blettur á svona mynd? Æxli? Einhver afbrigði? Sumar af þessum myndum sýna blóðflæði sem er stundum táknað með rauðu. Hvað táknar óvenju rauður blettur á slíkri mynd? Mikla starfsemi? Þetta eru allt dæmi um atriði þar sem þarf að túlka, og túlkanir sem eru ekki óskeikular. Ekki má þó skilja sem svo að það megi túlka myndirnar á hvaða vegu sem er, síður en svo, heldur eru þær túlkaðar með hliðsjón af öðrum gögnum.

Einmitt svona fer túlkun í vísindum fram; ný gögn eru túlkuð með hliðsjón af eldri - en augljóslega ekki ef þau stangast á við þau eldri, þá þarf að skoða málin betur. Þetta ferli í sumum vísindagreinum er kannski það flóknasta og það erfiðasta, sérstaklega þegar gögnin eru flókin og misvísandi og mikið um óljósa þætti. Í öðrum vísindagreinum er þetta auðveldara.

Af þessu má því læra þá lexíu, að niðurstöður vísinda eru ekki óskeikular, af því að þær byggja á túlkun á gögnum, og gögnin geta verið röng eða takmörkuð án þess að vísindamennirnir geri sér grein fyrir því. Svo eru fleiri atriði líka, en það þjónar engum tilgangi að telja þau upp hér.

Sumt virðist þó ekki háð þessum annmörkum. Við segjum að jörðin sé hnöttótt. Og réttilega svo: Það virðist vera óhagganleg túlkun á gögnum sem hefur verið aflað endurtekið með tryggilegum hætti að jörðin sé hnöttótt. Þess vegna má segja að hún sé hnöttótt.

Tilvísanir:

1. Greinin Atom á Ensku Wikipediu. Skoðuð 7. janúar 2007. Tengill.

2. Schick Jr., T. og Vaughn L. (2005). How to think about weird things: Critical thinking for a new age. (4. útgáfa). New York: McGraw Hill.

Þessi grein er hluti af greinaröð sem ég samdi í þeim tilgangi að geta tengt í í snarheitum til að útskýra mál mitt frekar á ýmsum umræðuvettvöngum. Greinarnar eru stuttar og taka ekki málin endilega fyrir á þann hátt efninu séu gerð fullnægjandi skil, enda er markmiðið að vekja lesendur til umhugsunar um og kannski vísa veginn.