Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum
Musterissvipurinn mikli
- Inngangur að ævi Tómasar Guðmundssonar
og greining á ljóði hans ,,Við höfnina'' -
Vorönn 2003
ÍSL503
Náttúrufræðibraut
Guðmundur D. Haraldsson
Nokkur vel valin inngangsorð
"Urð og grjót.\ Upp í mót.\ Ekkert nema urð og grjót.\ Klífa skriður.\ Skríða kletta.\ Velta niður.\ Vera að detta.". Svo orti Tómas Guðmundsson í kvæði sínu ,,Fjallganga''. Með smá hugmyndarflugi mætti segja að kvæðið sé hliðstætt þverskurði af lífinu; alla ævina erum við að berjast fyrir því að komast hærra og hærra upp einhverja stiga, hvort sem það eru stigar innan samfélagsins, menntageirans eða annarsstaðar.
En það fæst ekki allt með því að klifra upp stiga, ef maður eyðir öllum tíma sínum og orku í að klifra stigana þá mun maður sennilegast aldrei ná að skynja sitt nánasta umhverfi, og það að geta skynjað sitt nánasta umhverfi á nýjan hátt í hvert skipti sem maður ber það augum getur hjálpað manni að njóta lífsins og náttúrunnar betur. Tómas Guðmundsson var maður sem gat skynjað sitt nánasta umhverfi á þann hátt sem flestir aðrir gátu ekki. Hann hafði næman fegurðarsmekk og það naut sín í kvæðum hans. Tómas var eitt af þeim skáldum sem stóð upp úr skáldaþvögunni þegar 20. öldinni lauk.
En hver var þessi Tómas sem heillaði svo marga? Hér á eftir mun ég rekja ævi Tómasar í grófum dráttum og reyna að draga upp mynd af því um hvað kvæðin hans fjalla. Því næst mun ég taka fyrir ljóð eftir kappann og greina það. Í lokin má svo finna persónulega skoðun mína á ljóðinu.
Víða var leitað heimilda um ævi Tómasar, og voru þar mjög notadrjúgar bækurnar
,,Skáldatal með Ljóðsprotum, Ljóðsporum og Ljóðspeglum'' og ,,Skólaljóð''. Einnig voru góð not af bókinni ,,Svo kvað Tómas'', sem er samtalsbók þar sem Matthías Johannessen ræddi við Tómas um skáldskap.
Þess skal í lokin getið að ég sjálfur vann úr upplýsingunum um yrkisefni Tómasar, sú vinna var ekki mikil nákvæmnisvinna né mjög vísindaleg, en ætti að gefa ákveðna mynd af yrkisefnunum. Í kaflanum um yrkisefni er vísað í þau ljóðasöfn sem miðað var við í upplýsingasöfnuninni, en það er gert vegna þess að Tómas átti það til að breyta ljóðum sínum í síðari útgáfum af bókum sínum, með þessu fyrirkomulagi er því komið í veg fyrir hugsanlegan misskilning.
-G.
Tómas Guðmundsson, ævi og skáldskapur
Æviágrip Tómasar
Þann 6. janúar 1901 fæddist að Efri-Brú í Grímsnesi lítið sveinbarn. Foreldrar þessa barns voru þau Steinunn Þorsteinsdóttir og Guðmundur Ögmundsson, húsbændur á Efri-Brú. Sveinbarnið hlaut nafnið Tómas Guðmundsson. Tómas ólst upp upp í foreldrahúsum og kynntist þar fljótlega skáldskap og bókmenntum. Hann las allt sem hann komst yfir; ljóð, íslendingasögurnar, ljóð Jónasar Hallgrímssonar og margt fleira. Hann fór svo sjálfur að yrkja ungur. Tómas var alinn upp við aðdáun á Steingrími Thorsteinssyni, en þannig kynntist hann síðrómantíkinni. Móðir Tómasar og hann sjálfur áttu það sameiginlegt að þau voru bæði hnigin til skáldskapar. Á heimili þeirra kom líka í heimsókn kunningjakona nokkur, föðursystir Jóseps Thorsons, en hún var skáldmælt mjög.
Með skáldskapinn í vegarnesti flutti Tómas svo til Reykjavíkur. Þegar hann kom þangað fann hann hve mikinn þokka Reykjavík hafði og hve aðlaðandi hún var, en það voru fáir sem sáu þessa hlið á Reykjavík á þessum tíma, kannski vegna þess að ,,menn, sem fæddir eru í landslagi, sjá það sjaldnast'' (Matthías Johannessen. 1960:14). Um fegurðina fór Tómas síðan að yrkja, og þess vegna hlaut hann síðar viðurnefnið ,,Reykjavíkurskáldið'' eða ,,skáld Reykjavíkur''.
Nokkru eftir að Tómas flutti til Reykavíkur settist hann á skólabekk í Menntaskólanum í Reykjavík. Í skólanum kynntist hann þó nokkrum skáldum og við nokkur þeirra átti hann í ævilöngum vináttusamböndum. Hann kynntist meðal annars Halldóri Laxness en þeir sátu báðir í hinum fræga ,,skáldabekk'' og þeir urðu þarna nánir vinir. En Tómas kynntist líka mönnum eins og Guðmundi G. Hagalín, Davíð Stefánssyni og Sigurði Einarssyni. Tómas útskrifaðist svo frá Menntaskólanum árið 1921.
Tómas fór síðan að læra lögfræði við Háskóla Íslands, þar sem hann kynntist svo fleiri skáldum. Þetta voru skáldin Magnús Ásgeirsson, Jón Thoroddsen og Sigurður Grímsson. Á háskólaárunum urðu vinir Tómasar til þess að gefin var út fyrsta ljóðabók hans, ,,Við sundin blá'', árið 1925, en flest kvæðin í þeirri bók samdi hann á menntaskólaárunum. Tómas útskrifaðist svo frá háskólanum árið 1926.
Eftir lögfræðinámið opnaði Tómas lögfræðistofu, tveimur árum síðar réðst hann til starfa hjá Hagstofu Íslands, en hann endaði svo á að hætta að starfa sem lögfræðingur árið 1929.
Á þeim tíma sem Tómas starfaði hjá Hagstofunni gaf hann út tvær ljóðabækur; ,,Fagra veröld'' árið 1933 og ,,Stjörnur vorsins'' árið 1940. ,,Fagra veröld'' kom út fyrir hreina tilviljun, en það vildi þannig til að vinur Tómasar komst í kvæðamöppu hans og skoraði á hann að gefa þetta út, Tómas lét til leiðast og bókin var ekki bara komin út mánuði síðar, heldur líka uppseld! Tómas lét af störfum hjá Hagstofunni árið 1943.
Eftir að Tómas hætti að starfa hjá Hagstofunni snéri hann sér að mestu leyti að skáldskap og ritstörfum; hann var meðal annars annar ritstjóri Helgafells og Nýja Helgafells, hann þýddi einnig sögur, leikrit og ljóð. Hann gaf út síðustu ljóðabækur sínar eftir að hann hætti hjá Hagstofunni, en þær voru ,,Fljótið helga'' útgefin árið 1950 og ,,Heim til þín, Ísland'' útgefin árið 1977.
Tómas lést þann 14. nóvember 1983 í Reykjavík, 82 ára að aldri.
(Sjá Hannes Pétursson og Helgi Sæmundsson. 1976:77 - Halldór Laxness. 1984:33-35 - Skáldatal með Ljóðsprotum, Ljóðsporum og Ljóðspeglum. 1993:99-100 - Íslenska Alfræðiorðabókin P-Ö. 1990:413 - Matthías Johannessen. 1960:16, 17, 18, 20, 21, 28, 36, 42, 43, 46-47 - Heimir Pálsson. 2002:65, 79 - Skólaljóð:226 - Sundin Blá, lög Þormars Ingimarssonar við ljóð Tómasar Guðmundssonar - Um Tómas Guðmundsson, ljóðskáld. 27.04.2003.)
Yrkisefni Tómasar
Mörg kvæði Tómasar eru ort um Reykjavík og æskustöðvar hans. En það ber ýmislegt fleira við í kvæðum hans. Hér á eftir verður rakið í grófum dráttum um hvað ljóðin í bókum hans fjalla, einnig verður reynt að tengja efni ljóðana eftir föngum við ævi Tómasar og bókmenntasöguna.
Í fyrstu bók Tómasar, ,,Við sundin blá'', er mikið ort um árstíðirnar og gang þeirra, ástin er líka áberandi, æskan, blómin, ljóð og allskyns tilfinningar. Eins og fyrr segir voru flest kvæðanna í þessari bók voru ort á menntaskólaárum hans. (Sbr. Bertha María Guðmundsson. 1998:53-114; Sjá Matthías Johannessen. 1960:42).
Í annari bók Tómasar, ,,Fagra veröld'', er mikið ort um neikvæða hluti; söknuð, dauðann, flótta, þjáningu, einmanaleikann, depurð en það er þó ort um ýmislegt jákvætt líka, eins og; ástina, æskuna, vorið, sumarið, falleg vorkvöld, frelsi og hamingju. Bókin kom út árið 1933, rétt eftir að kreppan mikla hófst. Á þessum tíma voru miklar eymdartímar á Íslandi, þó var bókinni vel tekið og var hún uppseld mjög skjótt eftir að hún kom út. Bókinni var ábyggilega vel tekið vegna þess að hún boðaði bjartar hugmyndir um umhverfi þeirra sem lásu hana. Tómas hlaut fyrir vinnu sína að þessari bók fjárstyrk árið 1934, frá Reykjavíkurborg. (Sbr. Tómas Guðmundsson. 1946:8-118; Sjá Matthías Johannessen. 1960:29-32, 46-47).
Þriðja bók Tómasar ber nafnið ,,Stjörnur vorsins''. Í ljóðunum í bókinni er mikið ort um æskuna, vorið, ástina, gamlar minningar, guð, sólina, tunglið, sálina, bæi og borgir. (Sbr. Bertha María Guðmundsson. 1998:247-369).
Í fjórðu bók Tómasar, ,,Fljótið helga'' er mikið fjallað um ástina, dauðann, guð, stundir sólarhringsins, æskuna, jörðina, vorið, haustið, minningar, sálina, skáld, ljóð, dali, fjöll, jökla og Ísland. Sérstaklega mikið ber á guði og dauðanum í bókinni, enda samdi Tómas hluta þeirra ljóða sem í henni eru þegar hann átti við vanheilsu að stríða, sem neyddi hann til að hugleiða dauðann. Í bókinni eru líka merki um þjóðerniskennd, talsvert er ort um Ísland og orð eins og ,,forseti'', ,,föðurlandsást'' og fleiri í þeim dúr birtast í ljóðunum. (Sbr. Bertha María Guðmundsson. 1998:385-511; Sjá Matthías Johannessen 1960:138).
Í fimmtu og síðustu bók Tómasar, ,,Heim til þín, Ísland'', eru merki þjóðerniskenndar enn greinilegri en í þeirri fyrri, yrkisefnin eru einkum um ættjörðina, Ísland, æskuna, vorið, sumarið kvöldið, fjöll, frelsi, ljóð, konung, skáld og tímann. Einnig bregður fyrir orðum eins og ,,þingstaður'', ,,þingvellir'' og ,,Danmörk''. Þjóðerniskenndin kemur einkum fram í ljóðum sem fjalla um Ísland, sambönd við hin norðurlöndin og síðast en ekki síst; titli bókarinnar. (Sbr. Bertha María Guðmundsson. 1998:511-658).
Fyrsta, önnur og þriðja bók Tómasar bera merki nýrómantíkur, en það er bókmenntastefna sem var áberandi á milli 1900 og 1930. Merki nýrómantíkur er einnig að finna í fjórðu og fimmtu bókinni, en þau eru ekki eins sterk og í þeim þremur fyrstu. (Sjá Heimir Pálsson. 2002:25-32).
Ljóðið sem greina á
Ljóðið sem er hér fyrir neðan heitir ,,Við höfnina'' og birtist fyrst í bókinni ,,Fagra veröld'' árið 1933. Bókstafir og tölustafir í svigum eru tilvísanir á greiningu og útskýringar, strikað er undir orðin sem innihalda stuðla og höfuðstafi og línurnar eru númeraðar til hægðarauka við lesninguna á rímgreiningunni.
1. HérB-18) heilsast fánarB-1) framandi þjóðaB-6).
2. HérB-18) mæla skipin sér mótB-2) A-1),
3. sævarins fákarB-3), sem sæina klufu
4. B-24)og sigruðu úthafsins rótA-2).
5. B-24)Og höfnin tekur þeim opnum örmumB-4)
6. B-24)og örugg vísar þeim leiðB-4) A-3).
7. Því skip er gestur á hverri höfnB-5)
8. þess heimkynni djúpin breiðA-4).
9. HérB-20) streymir örast í æðum þér blóðið,
10. ó, unga, rísandi borgA-5).
11. HéðanB-20) flæðir sá fagnandi hraði,
12. sem fyllir þín stræti og torgA-6).
13. Sjá skröltandi vagna og bíla, sem bruna,
14. og blásandi skipa mergðB-7) B-21)A-7) .
15. Tjöruangan, asfalt og sólskin
16. og iðandi mannaferðB-8) A-8).
17. -- Og skipin koma og skipin blása
18. og skipin fara sinn vegB-9) B-22) B-27) A-9).
19. Dreymnum augumB-15) eftir þeim starir
20. æskan þegjandaleg A-10).
21. Í huganum fjarlægar hafnir syngjaB-10).
22. Það hvíslar með lokkandi ómA-11):
23. Rússland, Asía, England og Kína,
24. Afríka, Spánn og RómB-17) A-12) -
25. B-23)En hátt yfir umferð hafnar og bryggju
26. B-23)og hátt yfir báta og skip A-13)
27. B-28)sfinxi líkur rís kolakraninnB-11)
28. með kaldan muserissvipB-12)A-14) .
29. Hann mokar kolum og mokar kolumB-13) B-25)
30. frá morgni til sólarlags A-15).
31. Raust hansB-14) flytur um borg og bryggjur
32. boðskap hins nýja dagsB-14)A-16) .
33. HannB-19) læsist í gegnum umferðarysinn.
34. HannB-19) iðar í bílanna þröngA-17) .
35. Undrandi kolakarlarnir hlusta
36. á kranans máttuga söng B-26) A-18).
37. Eitthvað, sem skeði, sló örstund glampa
38. á augun þreytt og köldB-16) A-19).
39. - Þarna kom SúlanB-29) og beygði yfir bæinn.
40. BotníaB-30) fer í kvöldA-20).
(Sbr. Tómas Guðmundsson. 1946:28-30. - Gegnum ljóðmúrinn. 1997:97-98. - Bertha María Guðmundsson. 1998:138-140)
Myndmál og stílbrögð ljóðsins
Hér að neðan er að finna þau stílbrögð og það myndmál sem finna má í ljóðinu.
B-1) Persónugerving; fánar frá mörgum framandi þjóðum heilsast.
B-2) Persónugerving; skipin í höfninni leggjast upp að hvoru öðru.
B-3) Kenning; skipunum í höfninni er gefið hlutverk fáksins á sjónum. Fákur merkir hestur (sjá Íslensk orðabók. 1985:186).
B-4) Persónugerving; höfnin tekur á móti skipunum og þau fá að leggjast þar að.
B-5) Myndhverfing; skip gestur á hverri höfn.
B-6) Bein mynd.
B-7) Persónugerving; skipin blása frá sér reyk.
B-8) Bein mynd; sett eru fram nokkur orð rétt í lok erindisins til að fullkomna myndina sem er búið að draga fram í erindinu.
B-9) Persónugerving; skipin koma, fara og blása.
B-10) Persónugerving; hafnir syngja.
B-11) Líking; kolakrananum er líkt við sfinxa, sem er ,,þjóðsagnadýr með ljónsbúk og mannshöfuð''. (Íslensk orðabók. 1985:825).
B-12) Persónugerving; kolakraninn er með mjög þungan og kaldan svip.
B-13) Persónugerving; kolakraninn mokar kolum, rétt eins og menn.
B-14) Personugerving; raust kranans, röddin, flytur boðskap hins nýja dags.
B-15) Persónugerving; augun fá líf og fá þann mannlega eiginleika að geta dreymt.
B-16) Persónugerving; augun eru þreytt og köld.
B-17) Hrein upptalning.
B-18) Klifun.
B-19) Klifun.
B-20) Tilbrigði.
B-21) Stígandi.
B-22) Tilbrigði.
B-23) Tilbrigði.
B-24) Klifun.
B-25) Hrein endurtekning.
B-26) Persónugerving; kraninn syngur.
B-27) Andstæður; skipin koma og fara.
B-28) Vísun.
B-29) Vísun.
B-30) Vísun.
Formleg greining á ljóðinu
Formleg greining á ljóði felst í því að; finna stuðla og höfuðstafi, rím, ásamt því að finna út hverskonar rím á í hlut hverju sinni, hvernig uppsetningin á ljóðinu er og skera úr um hvort ljóðið telst hefðbundið eða ekki.
Stuðlar og höfuðstafir í ljóðinu
A-1) Hér, heilsast (stuðlar) og Hér (höfuðstafur).
A-2) Sævarins, sæina (stuðlar) og sigruðu (höfuðstafur).
A-3) opnum, örmum (stuðlar) og örugg (höfuðstafur).
A-4) hverri, höfn (stuðlar) og heimkynni (höfuðstafur).
A-5) örast, æðum (stuðlar) og unga (höfuðstafur).
A-6) flæðir, fagnandi (stuðlar) og fyllir (höfuðstafur).
A-7) Sjá, skröltandi (stuðlar) og skipa (höfuðstafur) og bíla, bruna (stuðlar) og blásandi (höfuðstafur).
A-8) Tjöru-angan, asfalt (stuðlar) og iðandi (höfuðstafur).
A-9) skipin, skipin (stuðlar) og skipin (höfuðstafur).
A-10) augum, þeim (stuðlar) og æskan (höfuðstafur).
A-11) huganum, hafnir (stuðlar) og hvíslar (höfuðstafur).
A-12) Asía, England (stuðlar) og Afríka (höfuðstafur).
A-13) hátt, hafnar (stuðlar) og hátt (höfuðstafur).
A-14) kola-kraninn (stuðlar) og kaldan (höfuðstafur).
A-15) mokar, mokar (stuðlar) og morgni (höfuðstafur).
A-16) borg, bryggjur (stuðlar) og boðskap (höfuðstafur).
A-17) umferðar-ysinn (stuðlar) og iðar (höfuðstafur).
A-18) kola-karlarnir (stuðlar) og kranans (höfuðstafur).
A-19) Eitthvað, örstund (stuðlar) og augun (höfuðstafur).
A-20) beygði, bæinn (stuðlar) og Botnía (höfuðstafur).
Rím í ljóðinu
Rímið í ljóðinu kemur fram hér að neðan, ríminu er skipt niður eftir erindum og innan sviga er gefið upp í hvaða línu rímuðu orðin koma fyrir í ljóðinu.
1. erindi:
fánar (1), fákar (3) - Hálfrím, Innrím
mæla (2), mót (2) - Hálfrím, Innrím
rót (4), mót (2) - Alrím, Einrím
sævarins (3), sigruðu (4) - Hálfrím, Þrírím
sævarins (3), sæina (3) - Hálfrím, Innrím
tekur (5), gestur (7) - Hálfrím, Þrírím
leið (6), breið (8) - Hálfrím, Einrím
fánar (1), fákar (3) og mót (2), rót (4) - Víxlrím
tekur (5), gestur(7) og leið (6), breið (8) - Víxlrím
2. erindi:
blóðið (9), bruna (13) - Hálfrím, Tvírím
rísandi (10), skröltandi (13) - Hálfrím, Þrírím
flæðir (11), fyllir (12) - Hálfrím, Tvírím
borg (10), torg (12) - Alrím, Einrím
stræti (12), skipa (14) - Hálfrím, Tvírím
skröltandi (13), blásandi (14), iðandi (16) - Hálfrím, Þrírím
mergð (14), mannaferð (16) - Hálfrím
3. erindi:
veg (18), þegjandanleg (20) - Hálfrím
Dreymnum (19), huganum (21) - Hálfrím
óm (22), Róm (24) - Hálfrím, Einrím
4. erindi:
bryggju (25), báta (26) - Hálfrím, Tvírím
hátt (25), hafnar (25) - Hálfrím, Innrím
skip (26), musterissvip (28) - Hálfrím
kaldan (28), kolum (29) - Hálfrím, Tvírím
mokar (29), morgni (30) - Hálfrím, Tvírím
hans (31), hins (32) - Hálfrím, Einrím
sólarlags (30), dags (32) - Hálfrím
borg (31), bryggjur (31) - Hálfrím, Innrím
5. erindi:
bílanna (34), máttuga (36) - Hálfrím, Tvírím
hlusta (35), glampa (37) - Alrím, Tvírím