Pistlar / Articles

Sú hugmynd að visindamenn hafi alltaf rétt fyrir sér virðist vera nokkuð almenn. En þeir geta vel haft rangt fyrir sér, eins og dæmin sanna. Til dæmis má nefna að vísindamenn töldu á tímabili að atómið væri ódeilanlegt, það væri smæsta efniseindin, en nú hefur komið á daginn að svo er ekki¹. Einnig má nefna René Blondlot, en hann var virtur eðlisfræðingur við Nancy-háskólann í Frakklandi. René taldi sig hafa uppgötvað það sem hann kallaði N-geisla, en hann taldi að þeir væru tegund af geislum af svipuðum toga og röntgengeislar. Þegar fleiri fóru að rannsaka málið kom í ljós, að René hafði rangt fyrir sér, hann hafði gert þau mistök að nota ekki tæki við mælingar, heldur fylgdist hann með - eða þá aðstoðarmenn hans².

Nú má alls ekki hugsa sem svo að best sé að nota tæki, og þá séu vandamálin fyrir bí. Tæki geta bilað án þess að eftir sé tekið, og þeir sem nota þau geta notað þau vitlaust. Jafnvel þó um afar góð tæki sé að ræða og færa einstaklinga.

Segulómmynd (e. MRI) af mannsheila - Mynd fengin á Wikipedia Commons.

Stundum mætti líka ætla af hugmyndum fólks, að vísindi séu laus við túlkun. Höfundur þekkir þessa hugmynd vel, hann stóð lengi í þessari trú. Vísindi eru ekki laus við túlkun. Svo til öll gögn, ef ekki öll, sem aflað er með vísindalegum hætti þarf að túlka svo fáist einhver merking úr þeim. Sem dæmi má nefna að nú til dags eru teknar segulómmyndir af höfði fólks til að greina sjúkdóma eða kvilla. Segulómmyndirnar sjálfar sýna ekki mikið; sneið af höfðinu þar sem deplar eru misdökkir eða -ljósir eftir því hvernig höfuðið og heilinn eru mótuð. Svona myndir eru líka teknar í vísindaskyni og þær þarf að túlka. Hvað merkir til dæmis stór svartur blettur á svona mynd? Æxli? Einhver afbrigði? Sumar af þessum myndum sýna blóðflæði sem er stundum táknað með rauðu. Hvað táknar óvenju rauður blettur á slíkri mynd? Mikla starfsemi? Þetta eru allt dæmi um atriði þar sem þarf að túlka, og túlkanir sem eru ekki óskeikular. Ekki má þó skilja sem svo að það megi túlka myndirnar á hvaða vegu sem er, síður en svo, heldur eru þær túlkaðar með hliðsjón af öðrum gögnum.

Einmitt svona fer túlkun í vísindum fram; ný gögn eru túlkuð með hliðsjón af eldri - en augljóslega ekki ef þau stangast á við þau eldri, þá þarf að skoða málin betur. Þetta ferli í sumum vísindagreinum er kannski það flóknasta og það erfiðasta, sérstaklega þegar gögnin eru flókin og misvísandi og mikið um óljósa þætti. Í öðrum vísindagreinum er þetta auðveldara.

Af þessu má því læra þá lexíu, að niðurstöður vísinda eru ekki óskeikular, af því að þær byggja á túlkun á gögnum, og gögnin geta verið röng eða takmörkuð án þess að vísindamennirnir geri sér grein fyrir því. Svo eru fleiri atriði líka, en það þjónar engum tilgangi að telja þau upp hér.

Sumt virðist þó ekki háð þessum annmörkum. Við segjum að jörðin sé hnöttótt. Og réttilega svo: Það virðist vera óhagganleg túlkun á gögnum sem hefur verið aflað endurtekið með tryggilegum hætti að jörðin sé hnöttótt. Þess vegna má segja að hún sé hnöttótt.

Tilvísanir:

1. Greinin Atom á Ensku Wikipediu. Skoðuð 7. janúar 2007. Tengill.

2. Schick Jr., T. og Vaughn L. (2005). How to think about weird things: Critical thinking for a new age. (4. útgáfa). New York: McGraw Hill.

Þessi grein er hluti af greinaröð sem ég samdi í þeim tilgangi að geta tengt í í snarheitum til að útskýra mál mitt frekar á ýmsum umræðuvettvöngum. Greinarnar eru stuttar og taka ekki málin endilega fyrir á þann hátt efninu séu gerð fullnægjandi skil, enda er markmiðið að vekja lesendur til umhugsunar um og kannski vísa veginn.

Á tímum þar sem allir eiga að heita hlutdrægir, allir hafa einhverra peningalegra hagsmuna að gæta, eða hér um bil, er gaman að sjá efni frá þeim aðilum er fólk horfir hvað illgjörnustum augum á, sakar um hlutdrægni og sjúkdómsvæðingu, og sjá að það sem þeir eru að gefa út á riti er hreint ekki neitt hlutdrægt. Þvert á móti; hvatt er til notkunar aðferða sem eru útgefendunum ekki í hag. Hér er ég að sjálfsögðu að tala um lyfjafyrirtækin.

Það vildi svo til, að um daginn rakst ég á tvo bæklinga, annan um kvíða og hinn um svefn og svefntruflanir, báða gefna út af sama lyfjafyrirtækinu. Deila má um, hvort hagsmunaaðilar eins og lyfjafyrirtæki eigi yfir höfuð að gefa út bæklinga um þetta efni, en látum það liggja á milli hluta.

Bæklingarnir, sem Delta h.f. - nú Actavis Group h.f. - gaf út í maí 2003, fjalla á hlutlausan hátt um kvíða og ráð gegn honum, og svefn og svefntruflanir og ráð gegn þeim. Ég er þó enginn sérfræðingur um þessi mál, og takmarkast mat mitt við það að ég hef umtalsverða þekkingu á kvíða, en frekar litla þekkingu á svefntruflunum. Bæklingarnir mæla einkum með hlutum sem sálfræðingar mæla með, svo sem að mæta kvíða og leyfa honum að minnka. Minnsti hluti bæklinganna fjallar um lyf, meira að segja er bent á að lyf leysa engan vanda, heldur þvert á móti, geti þau aukið á vandann. Eru það mjög mikilvæg skilaboð til fólks; lyf eru ekki töfralausn.

Bæklingarnir eru vandaðir, vel orðaðir og auðskildir, og verandi þar að auki hlutlausir, þá eru þeir góðir. Það má auðvitað deila um hvort nota eigi lyf til að takast á við vandamál eins og kvíða og svefntruflanir, en það er ekki rætt í bæklingunum, því að þeir fjalla auðvitað um þær aðferðir sem eru hvað mest notaðar í dag. Hins vegar má ekki gleyma að þessi vandamál eru af misjöfnum styrkleika - þau eru misalvarleg, og því er ljóst að hafi ákveðinn einstaklingur upplifað þessi vandamál af miklum krafti, og þarf ekki lyf, þá getur annar einstaklingur upplifað þau af enn meiri krafti, og getur honum virkilega gagnast lyf. Lyfin geta hæglega komið í veg fyrir enn frekari vandamál, og hví þá ekki að nota þau? Það þarf að sjálfsögðu að nota þau rétt.

Ég vil raunar taka það fram, að sjálfur er ég ekkert sérlega hrifinn af lyfjum og vil helst komast hjá notkun þeirra ef ég get. Ég leita annarra leiða í þeim málum og nýti þær, ef hægt er. Ég er einnig hluthafi í Actavis, þó ég sé ekki hrifinn af lyfjum, en ég keypti bréf í fyrirtækinu vegna þess að ég tel fyrirtækið traust og að framtíð þess sé einnig traust.

Uppfært í júní 2008: Ég á nú engan hlut í Actavis, fyrirtækið var tekið yfir í júlí 2007 af Novator - fjárfestingafélagi Björgólfs Thors Björgólfssonar. Skoðun mín á þessum bæklingum er óbreytt. Ég er enn á þeirri skoðun að lyf séu eitthvað sem ber að forðast að nota, eins og þegar ég skrifaði pistilinn.